Gienrich Grigorijewicz Jagoda (1891 - 1938)

Wysoki funkcjonariusz policji politycznej i bezpieczeństwa. Od 1934 roku szef OGPU. Po reorganizacji organów bezpieczeństwa szef NKWD w latach 1934 - 1936. Urodzony w Rybinsku, był kuzynem Jakowa Swierdłowa, działacza bolszewickiego. W 1907 jako szesnastolatek wstąpił do partii bolszewików; w 1911-1913 zesłaniec; uczestniczył w obydwu rewolucjach - lutowej i październikowej.
Karierę w aparacie bezpieczeństwa rozpoczął w 1920 roku wstępując do Czeka. Według niektórych relacji był szefem kremlowskiego laboratorium toksykologicznego i według niektórych źródeł (T. Wittlin Commissar, 1972) miał przyczynić się do śmierci Lenina, Maksyma Gorkiego i być może Wiaczesława Mienżyńskiego - być może te informacje są jednak echem zeznań, jakie składał podczas procesów pokazowych. Od 1921 roku członek kolegium (prezydium) Czeka. W 1924 roku pierwszy zastępca szefa OGPU Wiaczesława Mienżyńskiego. Był głównym architektem i organizatorem systemu łagrowego (GUŁAG. Osobiście kierował budową kanału łączącego Morze Białe z Morzem Bałtyckim. Od listopada 1931 roku do sierpnia 1933 roku kopało go blisko 300 tys. więźniów łagrów, z czego jedna trzecia zmarła w trakcie budowy.
Po śmierci Mienżyńskiego w 1934 roku przejął kierownictwo nad OGPU. Po reorganizacji aparatu bezpieczeństwa w 1934 roku i transformacji OGPU w "GUGB" Główny Urząd Bezpieczeństwa Państwowego i wcielenia go w lipcu do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, Jagoda stanął na czele NKWD. Z rozkazu Stalina rozpoczął wielką czystkę po zabójstwie Siergieja Kirowa. W 1936 roku aresztował Lwa Kamieniewa i Grigorija Zinowiewa, powiązanych kiedyś z Lwem Trockim, następnie doprowadził do ich pokazowego procesu. W 1935 r. przyjął tytuł "generalnego komisarza bezpieczeństwa publicznego" (odpowiednik marszałka) oraz zaprojektował sobie biało-niebieski mundur szamerowany złotem ze złoconym kordzikiem.
We wrześniu 1936 roku Jagodę aresztowano i oskarżono o spiskowanie, szpiegostwo i zdradę. W tzw. procesie dwudziestu jeden został skazany na karę śmierci i rozstrzelany w marcu 1938 roku. Jego miejsce w NKWD zajął Nikołaj Jeżow.

Feliks Dzierżyński

(ur. 11 września 1877 w Kojdanowie na Wileńszczyźnie, zm. 20 lipca 1926 w Moskwie)

Polski i rosyjski działacz komunistyczny. Szef pierwszych radzieckich organów bezpieczeństwa CzeKa, GPU i OGPU.

Pochodził ze szlachty polskiej. W młodości związany z polską socjaldemokracją (współzałożyciel SDKPiL w 1900 roku). Brał udział w wydarzeniach z lat 1905-1907, za co został skazany na 11 lat zesłania. Podczas rewolucji należał do ścisłego kierownictwa partii bolszewików, był bliskim współpracownikiem Lenina. 1917-1926 stał na czele Nadzwyczajnej Komisji ds. Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem (ros. ЧК, Cze-Ka), która była odpowiedzialna za masowe zbrodnie na "wrogach ludu": przeciwnikach politycznych, ale także "obcych klasowo" ziemianach, przedsiębiorcach, duchownych. W 1920 członek samozwańczego Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski w Białymstoku. 1921-1924 komisarz ludowy komunikacji, od 1924 przewodniczący Najwyższej Rady Gospodarczej ZSRR. Po reorganizacji Cze-Ka był szefem powstałych na jej miejsce GPU i OGPU. Był zwolennikiem wprowadzenia NEP-u, a w walce o władzę w partii bolszewickiej opowiadał się po stronie Józefa Stalina. Feliks Dzierżyński jest symbolem terroru, masowych egzekucji i eksterminacji setek tysięcy ludzi w latach 1917-1926. Autor książek Pamiętnik więźnia (1908) i Pism Wybranych (1951).
Zmarł na posiedzeniu Komitetu Centralnego WKP(b). Po śmierci Dzierżyńskiego jego miasto urodzenia Kojdanów nazwano jego imieniem ("Dzierżyńsk") (w latach 30. XX wieku stolica autonomicznego obwodu polskiego - Dzierżyńszczyzny) oraz niezliczoną ilość ulic, szkół i innych instytucji. Również najwyższe wzniesienie Białorusi otrzymało jego imię ("Dzjarżynskaja Hora", 345 m). W latach 1950-1989 imię Dzierżyńskiego nosił plac Bankowy w Warszawie. Na placu tym stał pomnik Dzierżyńskiego, zburzony w 1989 roku. Pomnik Dzierżyńskiego na Łubiance w Moskwie przetrwał dwa lata dłużej, ale został ponownie ustawiony w siedzibie Służb Specjalnych w Moskwie w 2006r., zaś na Białorusi nadal czczony jest jak bohater narodowy przez reżym Aleksandra Łukaszenki.

Nikołaj Jeżow (1895-1940)

Szef NKWD w latach 1936 - 1938, ludowy komisarz bezpieczeństwa państwowego. Jego nazwisko stało się synonimem stalinowskiego terroru.
Jeżow wstąpił do partii bolszewickiej po rewolucji lutowej, służąc w wojsku. Był komisarzem w jednostkach Armii Czerwonej, a następnie sprawował niższe partyjne funkcje na prowincji. W 1927 roku sprowadzono go do Moskwy i przydzielono do aparatu KC WKP(b). Piął się tam szybko po szczeblach kariery partyjnej. W 1930 został kierownikiem Wydziału Kadr KC, a od 1936 roku został sekretarzem KC oraz przewodniczącym komisji kontroli partyjnej. 26 września 1936 roku został mianowany ludowym komisarzem spraw wewnętrznych (NKWD).
Urzędowanie w resorcie rozpoczął od krwawej rozprawy z ekipą swojego poprzednika Genricha Jagody. Nakazał podwładnym stosowanie wszystkich metod wydobywania zeznań, łącznie z torturami, w których sam uczestniczył. Przyniosło mu to - z uwagi na mały wzrost (153 cm) - przydomek Krwawego Karła. Z polecenia Stalina przygotował i rozpoczął masowe represje, które zyskały potem miano Jeżowszczyzny.
Objęły one cały korpus oficerski Armii Czerwonej i inne instytucje rządowe oraz partię bolszewicką. Dziesiątki tysięcy osób zostało aresztowanych i zgładzonych. Mówiono, że Jeżow osobiście zastrzelił kilku więźniów. Wielka czystka objęła w 1938 roku wywiad wojskowy GRU, który Jeżow formalnie sobie podporządkował. Doprowadziła ona do paraliżu aparatu państwowego i partyjnego, jedyną sprawną strukturą (choć zdruzgotaną czystkami) pozostała policja polityczna NKWD.
Kiedy Stalin uznał, że należy ograniczyć terror Jeżow zaczął z wolna tracić wpływy Jeżowa. Co prawda wytypował go w 1937 roku na członka Biura Politycznego, ale jako jedynie zastępcę członka. Powierzono mu także w połowie 1938 roku urząd komisarza transportu wodnego. Według wspomnień Chruszczowa Jeżow w tym czasie całkowicie się rozpił. W listopadzie 1938 roku Stalin zdymisjonował go ze stanowiska szefa NKWD (które objął Ławrientij Beria) i niespełna pół roku później nakazał go aresztować. Jeżowa stracono 4 lutego 1940 roku po tajnym procesie.

Po Jeżowie szefem NKWD został Ławrientij Beria. Jego historia opisana jest w dziale "LUDZIE".

Siergiej Krugłow (1903 lub 1907 - 1977)

Wieloletni wysoki funkcjonariusz wywiadu radzieckiego, szef aparatu bezpieczeństwa wewnętrznego od 1946 do marca 1953 roku, i ponownie od czerwca 1953 do stycznia 1956 roku.


Pracę w organach bezpieczeństwa NKWD rozpoczął w 1939 roku, gdy pracował w komitecie centralnym od 1937 do 1939 roku. Stamtąd został przeniesiony w lutym 1939 roku do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, gdzie objął stanowisko zastępcy ludowego komisarza spraw wewnętrznych NKWD ZSRR Lawrientija Berii - odpowiedzialny za sprawy kadrowe. Po ataku Niemiec na Związek Radziecki 22 czerwca 1941 roku, Krugłow został przeniesiony do Armii Czerwonej, gdzie został członkiem rady wojennej Frontu Odwodowego i Zachodniego.
Od 1943 do 1945 roku Krugłow był także zastępcą szefa kontrwywiadu wojskowego Smiersz, Wiktora Abakumowa. Na tym stanowisku Krugłow kierował ścisłą ochroną konferencji techerańskiej, w której uczestniczyli Stalin, Roosevelt i Churchill. To samo zadanie wykonywał podczas dwóch następnych spotkań "Wielkiej Trójki" w Jałcie na Krymie i konferencji w Poczdamie, za co został odznaczony przez Amerykanów orderem "Legion of Merit", a przez Brytyjczyków orderem "Knight of the British Empire".
Po wojnie Krugłow powrócił do NKWD, które zostało przekształcone w Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, gdzie objął stanowisko ministra spraw Wewnętrznych w MVD. Sprawował to stanowisko aż do marca 1953 roku. Po śmierci Stalina, w marcu 1953 r, i włączeniu MGB w struktury Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ministrem SW został ponownie Ławrientij Beria, wcześniej zdjęty z tego stanowiska przez Stalina.
26 czerwca 1953 roku Berię aresztowano, a Siergiej Krugłow stanął po stronie spiskowców, za co zastąpił Berię na stanowisku ministra spraw wewnętrznych MVD ZSRR. Sprawował stanowisko ministra MVD aż do 1954 roku, kiedy w miejsce MVD utworzono Komitet Bezpieczeństwa Państwowego KGB, na którego czele jako przewodniczący stanął Iwan Sierow. W lipcu 1958 roku Krugłow przeszedł na emeryturę z powodu złego stanu zdrowia. Jak mówią pogłoski, popełnił samobójstwo 6 lipca 1966 roku, rzucając się pod pociąg.